Çağdaş sanattaki en güçlü mitlerden birisi yalnız sanatçı mitidir. Modernist anlatıda güçlü bir figür olan sanatçı sıklıkla yalnız bir özne ve iç dünyasına gömülü üretim yapan bir birey olarak tanımlanmıştır. Oysa bu tanım, zamanla, tarihsel ve sosyolojik açıdan sorgulanmaya başlamıştır. Sanatsal pratik, özünde, bütünüyle bireysel bir eylem olmamıştır ve sıklıkla belirli ağlar, ilişkiler, kurumlar ve kolektif yapılar içinde var olabilmiştir. Howard S. Becker bu noktada önemli bir çerçeve sunar ve sanatın bireysel bir yaratım değil, aksine kolektif bir eylem olduğunu belirtir. Onun tespitleri, çağdaş sanatın örgütlenme biçimlerini anlamak adına önemli ve temel bir başlangıç noktası olmuştur. Sanat dünyası sanatçılarla birlikte küratörler, galeriler, koleksiyonerler, eleştirmenler, teknik ekipler ve izleyicilerden oluşan geniş bir ekosistemi işaret eder.
Bu bağlamda örgütlenme kurumsal yapıları, ilişki ağlarını, dayanışma biçimlerini ve üretim süreçlerinin ardındaki kolektif yapıyı tanımlamaktadır. Pierre Bourdieu bunu “alan” kavramıyla açıklamıştır ve sanat alanını özerk bir mücadele alanı olarak tanımlayarak, bu alanın içindeki aktörlerin iktidar, sermaye ve meşruiyet için rekabet ettiğini belirtmişti. Dolayısıyla çağdaş sanatta örgütlenme pratik bir zorunluluk ve epistemolojik/politik bir problemdir. Kimler üretir? Kimler görünürdür? Kimler tarih yazımına dahil edilmiştir?
Eğer bu dizgede ilerlersek Michel Foucault’nun iktidar anlayışının sanat dünyasındaki örgütlenmeleri anlamak adına önemli olduğunu görebiliriz. Ona göre iktidar baskıcı bir mekanizmadır; üretkendir, bilgi üretir ve hakikati şekillendirir. Sanat kurumları, bu bakış açısıyla, sergileme alanları ve anlam üretim merkezleridir. Hangi sanatçının sergileneceği, hangi estetik yaklaşımların destekleneceği ve hangi anlatıların dolaşıma sokulacağı bu kurumsal örgütlenmeler aracılığıyla belirlenmektedir. Böylece ekonomik ve lojistik bir sorunu olduğu kadar epistemolojik bir müdahaleyi de konuşmaktayız.
Çağdaş sanatta örgütlenmenin bugünkü biçimlerini anlayabilmek için modernitenin erken dönüm noktalarına bakmak gerekiyor. Sanatın kolektif üretim, dayanışma ve örgütlenmeyle kurduğu ilişki büyük ölçüde 20. yüzyılın başındaki devrimci dönüşümlerle şekillenmiştir. Avangard akımlar sanatın özerkliğini sorgulayan ve onu doğrudan toplumsal yaşamla ilişkilendiren bir dönüşüm işareti etmekteydiler. Dada, Sürrealizm ve Konstrüktivizm gibi akımlar estetik yenilikler üretirken, aynı zamanda kolektif üretim biçimlerini deneyimlemiştir. Ancak bu erken avangard deneyimlerin büyük bir kısmı zamanla modernist sanatın kurumsallaşması içinde erimiştir. Zira Adorno’nun belirttiği gibi, modern sanatın özerkliği aynı zamanda sanatın toplumsal etkisini sınırlayan bir mekanizmaya dönüşmekteydi. Bu süreçte sanatçı yeniden bireysel bir figür olarak yüceltiliyor ve kolektif üretim biçimleri geri plana itiliyordu. İşte o zaman müze, galeri ve piyasa gibi kurumlar sanatın dolaşımını belirleyen temel aktörler haline gelmişti.
Bu durum, elbette, örgütlenmenin ortadan kalktığı anlamına gelmez; aksine örgütlenme biçimleri daha da görünmez ve hiyerarşik hale gelir. Bourdieu’nün “kültürel sermaye” kavramını burada düşünebiliriz. Sanat dünyasındaki aktörler, belirli kurumsal yapılar içinde konumlanarak meşruiyet kazanırlar. İşte tam da bu noktada 1960’lar sanat tarihinde örgütlenme biçimleri üzerine yeniden düşünülmeye başlandığı bir dönem olmuştur. Bu dönemde ortaya çıkan Fluxus, Situationist International gibi akımlar sanatın sadece nesne üretmek olmadığını aynı zamanda bir eylem ve örgütlenme biçimi olduğunu savunmuşlardır. Sözgelimi Guy Debord sanatın kapitalist sistem içinde nasıl bir temsil aracına dönüştüğünü ortaya koyarken, bazı sanatçıların alternatif örgütlenme biçimlerine yönelmesine neden oluyordu. Sanatçı kolektifleri galerilere alternatif mekânlar kurmuş, kamusal alanları bir sergi alanı olarak kullanmış ve izleyiciyi pasif bir konumdan çıkararak sürece dahil etmişlerdi. İşte sanatın demateryalize edilmesi, sanatın örgütlenme biçimlerinin dönüşmesi anlamına da gelmekteydi.
1980’lerden itibaren neoliberal politikaların yükselişi sanat dünyasını da derinden etkilemiştir. Küresel sanat piyasasının genişlemesi, bienallerin sayısındaki artış ve sanat fuarlarının yaygınlaşması sanatın dolaşımını hızlandırmış ama yeni bağımlılık ilişkileri yaratmıştır. Sanatçı, giderek bir tür girişimci özneye dönüşmüş, ama yeni ve alternatif örgütlenme biçimleri de ortaya çıkmıştır. Bu dönemden itibaren sanatçı yönetiminde mekanlar ve küratoryel kolektifler yaygınlaşmaya başlamıştır. Sanat dünyası öznelerle birlikte mekânlar, teknolojiler, finansal yapılar ve söylemlerden oluşan karmaşık bir ağ haline dönüşmüştür.
Şimdi, tam da bu noktada, çağdaş sanatta örgütlenme konusu pratik ve kurumsal bir problematik olduğu kadar derinlikli bir teorik zemine de yaslanmaktadır. Bazı düşünsel çerçeveler sanatın nasıl örgütlendiğini, kimlerin bu örgütlenmeye dahil olduğunu ve bu süreçlerin hangi iktidar ilişkileri içinde şekillendiğini anlamak açısından birbirini tamamlayan araçlar sunmaktadır. Sanat dünyası, eğer farklı aktörlerin sürekli mücadele ettiği bir alan olarak tanımlanırsa, Pierre Bourdieu’nün otonom/heteronom kavramlarına bakmak ufuk açıcı olabilir. Bu durumda otonom alan sanatı piyasadan ve politik etkilerden bağımsızlaştırmaya çalışırken, heteronom alan sanatın ekonomik ve politik güçlerle iç içe geçtiği alanı temsil eder. İşte örgütlenme formları bu tansiyon üzerinde form bulmaktadır. Bir tarafta bağımsız sanat inisiyatifleri, sıklıkla, otonom kısma yakın dururken, müzeler ve sanat fuarları heteronom yapının bir parçası olarak işlev görür. Yine Bourdieu’nün kültürel sermaye kavramı da sanat alanındaki konumlanmaları belirler. Bir sanatçının görünürlüğü ya da bir kurumun etkisi ekonomik ve sembolik sermayeye dayanır ve işte örgütlenme tam da bu noktada bir konum alma taktiğini işaret eder.
Örgütlenme, de facto, başka bir biçimde zaten mevcuttur. Bir sanat yapıtının ortaya çıkması için teknik donanım, üretim araçları, finansal destek ve dağıtım ağının işbirliğine gereksinim duyulur. Bienaller, büyük ölçekli sergiler ya da dijital sanat projeleri çok katmanlı organizasyonların çıktısıdır ve örgütlenme, böylece, dışsal bir gerekliliği değil içsel bir mevcudiyeti işaret eder. Öte yandan müze, galeri ve bienal gibi yapılar/kurumlar özünde hakikat rejiminin parçalarıdır ve seçilecek sanatçıları, meşru kabul edilecek estetik formları ve makbul anlatıları belirler. Alternatif sanat inisiyatifleri ve kolektifler işte bu hegemonik yapıların dışında yeni hakikat alanları üretmeye çalışırlar. Bu durum, örgütlenmenin bir direniş pratiği olduğunu gösterir.
Sonuca bağlamadan önce çağdaş sanatta örgütlenme sorunsalını biraz özelde Türkiye bağlamında ele almak isterim. Türkiye küresel örneklerden ayrışan, kendine özgü tarihsel, siyasal ve ekonomik koşulların şekillendirdiği bir yapı ortaya koymaktadır. Sanat alanı uzun süreli bir kurumsallaşma geleneğine sahip değildir ve bütünüyle alternatif yapılara dayalı da değildir. Bu alan gecikmeli modernite, hızlandırılmış küreselleşme ve sürekli krizler arasında şekillenen melez bir yapıya sahiptir.
Türkiye’de modern sanat kurumlarının oluşumu Batı’yla karşılaştırıldığında oldukça geç bir döneme denk gelmiştir ve Cumhuriyet sonrası dönemde sanat eğitimi ve müzecilik alanında belirli adımlar atılmış, ama çağdaş sanatın kurumsal altyapısı aslında 1980’lerden sonra şekillenmeye başlamıştır. 1987’de başlayan İstanbul Bienali, bu bağlamda kritik bir nokta olmuştur. Bienal Türkiye’de çağdaş sanatın uluslararası bir ağla ilişki kurmasını sağlamış, ama yerel üretim koşullarıyla küresel beklentiler arasında bir gerilim yaratmıştır. 2000’li yıllar Türkiye’de sanat alanının hızla kurumsallaştığı dönem olmuştur. İstanbul Modern, Pera Müzesi, Sakıp Sabancı Müzesi vb. özel müzelerin açılması, galericiliğin gelişmesi ve sanat fuarlarının yaygınlaşması sanatın ekonomik dolaşımını artırmıştır.
Bu süreçte Türkiye’de bağımsız sanat inisiyatifleri yapısal bir zorunluluğun sonucu olarak ortaya çıkmıştır. 1990’ların sonundan itibaren Oda Projesi, BAS, 5533, PiST///, Loading ve PASAJ gibi sanatçı inisiyatifleri kurulmuştur. Bu yapılar tevazulu bütçelerle çalışmış, esnek mekânsal çözümler üretmiş ve kolektif karar alma süreçleri geliştirmiştir. Öte yandan Türkiye’de sanat alanının örgütlenmesini belirleyen en önemli faktörlerden biri de politik iklim olmuştur. Giderek artan baskıcı politik ortamda ifade özgürlüğüne yönelik kısıtlamalar, sansür ve kamusal alanın daralması sanatçıların üretim ve örgütlenme biçimlerini doğrudan etkilemektedir. Bu bağlamda çağdaş sanat alanında örgütlenme üretim kadar bir tür korunma ve hayatta kalma stratejisi haline gelmiştir.
Çünkü Türkiye’de sanat alanındaki en belirgin sorunlardan biri ekonomik sürdürülebilirliktir. Sanatçılar ve kültür çalışanları düzensiz gelir, sosyal güvencesizlik ve proje bazlı çalışma gibi koşullarla karşı karşıyadır ve ödemeler gerçekten en düşük seviyede tutulmaktadır. Türkiye’de sanat alanı güvencesizliğin yoğun hissedildiği alanlardan biridir. İşte bu yüzden örgütlenmenin ortak üretim, kaynak paylaşımı ve kolektif finans açısından yararları oldukça önemlidir, ama bu stratejiler sıklıkla, ancak geçici çözümler sunabilmiştir. Nitekim Türkiye’deki birçok bağımsız inisiyatifin kısa ömürlü olması bunun en açık göstergesidir. Peki burada kritik olan nedir? Örgütlenme biçimleri, yalnızca geçici çözümler mi sunacaktır yoksa kalıcı yapılar üretme potansiyeline sahip midir? Öte yandan dijital teknoloji de sanatın örgütlenme biçimlerini dönüştürmektedir. Çevrimiçi platformlar ve sosyal medya üretim süreçlerini hızlandırmakta, erişimi artırmakta, ama yeni kontrol mekanizmaları oluşturmaktadır.
Eğer sanatçılar ve kültür üreticileri bir tür kurumsallık üretiyorsa öyleyse problem kurumu yeniden tanımlamak olarak karşımıza çıkmaktadır. Yakın dönemde sanatın örgütlenmesi esnek ağlar, geçici birliktelikler ve proje bazlı kolektifler üzerinden şekillenecek gibi görünmektedir. Bağımsız inisiyatiflerin yarattığı esneklik ve yaratıcılık, yeni örgütlenme modelleri için güçlü bir zemin sunarken, ekonomik ve politik kırılganlıklar, bu yapıların sürdürülebilirliğini tehdit etmektedir. Çağdaş sanatta örgütlenme üretim koşulları ve anlam üretme biçimi alamına gelir ve bu durumda sanat bir süreç, ilişki, karşılaşma ve örgütlenme pratiği olarak görülmelidir.
Dolayısıyla sanatın geleceği nasıl bir araya geldiğimize, nasıl birlikte düşündüğümüze ve nasıl birlikte var olduğumuza bağlı olacaktır. Bu anlamda çağdaş sanat kolektif bir varoluş deneyi olarak görülebilir ve belki de bugün sormamız gereken en temel soru şudur: Hangi örgütlenme biçimleriyle yeni bir dünya hayal edebiliriz?
