Londra’daki Royal Central School of Speech and Drama’da bir araya gelen dört tiyatro sanatçısının kurduğu Plan by 5 kolektifi, ortak sanatsal araştırmalarını okyanuslar ve insan kontrolü altında yaşamaya zorlanan balinaların hikâyeleri üzerine yoğunlaştırıyor. Türkiye’den sanatçı Iraz Akçam’ın üretim ve performans ekibinde yer aldığı How Do You Bury A Whale?, 50 dakikalık bir performans olarak sahneleniyor.

Da Bai’nin Gerçek Hikâyesinden Yola Çıkan Bir Belgesel Tiyatro

2024 kışında Çin’in Hangzhou kentindeki bir deniz parkının soğuk havuzunda tutsak olarak tutulan beyaz balina Da Bai, havuzun dibine batarak yaşamını yitirdi. Devasa bedeni, deniz parkının arkasındaki bir atık tepesine bırakılarak unutulmaya terk edildi. Son bakıcısının tanıklığıyla başlayan How Do You Bury A Whale?, Da Bai’nin hikayesinden yola çıkarak kayıp, yas, sevgi ve insandışı bir varlığı hatırlama ihtiyacını odağına alıyor.

Bilim insanları, deniz biyologları ve çevre aktivistleriyle yapılan görüşmelerin yanı sıra, belgeleri, tanıklıkları, fiziksel keşfi, sesli deneylerini ve şiirsel anlatıyı bir araya getiren performans, insan olmayan canlılarla kurduğumuz ilişkiyi yeniden düşünmeye çağırıyor. Yapım, tutsak bir balinanın yaşamından hareketle insanın diğer canlılarla kurduğu ilişkiyi ve bu ilişkinin kendimiz hakkında ne söyleyebileceğini sorgulamaya davet ediyor.

Etik Bir Karşılaşma Çağrısı

How Do You Bury A Whale?, Da Bai’nin hikayesinin ötesine geçerek insan kontrolü altında yaşamaya zorlanan deniz canlılarının maruz kaldığı şiddeti, esaret sistemlerini ve insanın diğer canlılarla kurduğu tahakküm ilişkilerini görünür kılıyor. Performans; hem sorumlusu hem de mağduru olduğumuz bir kaybı nasıl ele aldığımızı, ekolojik yas ve etik yetersizlikle nasıl başa çıkacağımızı, bir gömme eylemi aracılığıyla sevgiyi ve anımsamayı nasıl ifade edebileceğimizi sorguluyor.

Oyuna ilişkin düşüncelerini paylaşan sanatçı Iraz Akçam, projenin çıkış noktasını şöyle anlatıyor: “Da Bai’nin hikâyesiyle çalışmaya başladığımızda asıl peşine düştüğümüz şey, bir hayvanın ölümü değil bizim bu ölüme nasıl bu kadar kayıtsız kalabildiğimizdi. Sahnede onun için bir yas tutma alanı açmaya çalışıyoruz; belki de asıl mesele, kimin yasının görünür, kiminkinin görünmez sayıldığını sormak.”