Dünyada hâlâ sesi bir odayı susturabilecek kaç kişi kaldı?
Geçtiğimiz günlerde 100 yaşına giren Sir David Attenborough için Britanya’da düzenlenen kutlamalar, sıradan bir doğum günü organizasyonundan çok daha fazlasıydı. BBC özel yayınlar hazırladı, Londra’daki Royal Albert Hall’da dev bir gece düzenlendi, Kral Charles III özel bir video mesaj yayımladı. Fakat bütün bu kutlamaların altında başka bir duygu dolaşıyordu: Attenborough’nun yalnızca bir televizyon figürü değil, ortak bir dünya tahayyülünün son temsilcilerinden biri olduğu hissi.
Yetmiş yılı aşkın kariyeri boyunca Attenborough, doğayı yalnızca anlatmadı; modern dünyanın doğayla kurduğu ilişkinin hafızasına dönüştü. 1950’lerde siyah-beyaz televizyon döneminde başlayan yolculuğu, bugün iklim krizinin merkezine yerleşmiş durumda. Britanya basını bu hafta onu artık yalnızca “belgeselci” olarak değil, “gezegenin vicdanı” olarak tarif etti.
BBC’nin Royal Albert Hall’da düzenlediği David Attenborough’s 100 Years on Planet Earth gecesi bunun en çarpıcı örneğiydi. Prens William’ın katıldığı etkinlikte Judi Dench konuşma yaptı, İzlandalı grup Sigur Rós sahne aldı, Attenborough’nun kariyerinden görüntüler dev ekranlarda gösterildi. Salondaki atmosfer bir televizyon yıldızının kutlamasından çok, yaşayan bir kültür figürüne verilen kolektif bir saygı duruşu hissi taşıyordu.
Gecenin en dikkat çekici anlarından biri saraydan atılan kartın hikayesini anlatan hazırlanan kısa filmdeydi, Attenborough’ya yazılan doğum günü kartı İngiltere boyunca hayvanlar tarafından “taşındı”; baykuşlar, köpekler, sincaplar ve çeşitli orman canlıları mesajı birbirine aktardı. Hafif absürt, fazlasıyla İngiliz ve bilinçli biçimde duygusal olan video, ülkede kısa sürede yeni bir “Paddington anı” olarak yorumlandı.
Ancak bu sıcak kutlamaların arkasında çok daha sert bir gerçeklik vardı.
Attenborough’nun 100. yaşı, iklim krizinin artık soyut bir gelecek korkusu olmaktan çıkıp gündelik gerçekliğe dönüştüğü bir döneme denk geliyor. Rekor sıcaklıklar, çöken ekosistemler, yok olan türler ve kirlenen okyanuslar artık onun filmlerindeki dramatik final cümleleri değil; doğrudan bugünün manzarası.
Bu nedenle son dönemdeki işleri de önceki yapımlarından belirgin biçimde ayrılıyor.
Britanya gazeteleri özellikle Attenborough’nun yeni projesi Ocean üzerine yoğunlaştı. Eleştirmenler, belgeseli onun şimdiye kadar yaptığı “en öfkeli” iş olarak tanımlıyor. Filmde endüstriyel dip trolcülüğü, yok edilen deniz yaşamı ve çöken mercan sistemlerine dair son derece sert görüntüler yer alıyor. Kariyerinin büyük bölümünde aktivist kimliğinden özellikle uzak duran Attenborough’nun artık tarafsızlığı terk ettiği düşünülüyor.
Aslında bu dönüşüm önemli. Çünkü Attenborough’nun etkisi eskiden tam da sakinliğinden geliyordu.
O hiçbir zaman bağıran bir çevre aktivisti olmadı. Kameranın karşısında hep yumuşak konuşan, merak eden, anlatan bir figürdü. Onu güvenilir yapan şey de buydu. Fakat bugün, 100 yaşında, artık çok daha açık konuşuyor: İnsanlığın doğaya verdiği zararın geri dönülmez boyutlara ulaştığını söylüyor.
Belki de bu yüzden Attenborough’ya duyulan bağlılık yalnızca doğa sevgisiyle açıklanamıyor.
O, aynı zamanda başka bir medya çağının son temsilcilerinden biri. Kamu yayıncılığının hâlâ “kamusal fayda” fikrine inandığı, televizyonun algoritmalar yerine bilgi ve merak üretmeye çalıştığı bir dönemin figürü. Bugünün parçalanmış medya düzeninde Attenborough’nun sesi, birçok insan için kaybolmuş bir ciddiyet duygusunu temsil ediyor.
İronik olan şu ki, Attenborough yaşlandıkça daha radikal hale geldi.
Bir zamanlar egzotik hayvanları tanıtan klasik doğa programları yapan adam, bugün küresel iklim krizinin en güçlü anlatıcılarından biri olarak görülüyor. Blue Planet II plastik kirliliğine dair küresel farkındalığı artırmıştı; sonraki yapımları ise doğrudan endüstriyel yıkım, biyolojik çeşitlilik kaybı ve çevresel çöküş üzerine kuruldu.
BBC, kutlamalar sırasında Attenborough’nun Blue Planet III için yeniden anlatıcı olarak döneceğini açıkladı. Böylece kariyeri üç farklı yüzyıla dokunan bir yayıncı olarak tarihe geçecek.
Bugün genç kuşaklar için David Attenborough neredeyse zamansız bir figür gibi algılanıyor; sanki hep vardı ve hep var olacakmış gibi. Ancak 100. yaş kutlamaları bu algıyı değiştirdi. Britanya basınının tonunda ilk kez belirgin bir vedalaşma hissi vardı.
Çünkü Attenborough artık yalnızca doğayı anlatmıyor.
O, insanlığın dünyayı kurtarabileceğine hâlâ inanılan son dönemin tanıklığını yapıyor.
