Sanat çoğu zaman dört duvar arasında deneyimleniyor. Oysa bazı üretimler var ki ancak açık havada, bulunduğu coğrafyayla birlikte anlam kazanıyor. Hazırladığımız bu seçkide, mimari sınırları aşarak peyzajla, iklimle ve kamusal alanla temas eden güçlü sanat mekânlarını bir araya getiriyoruz. Norveç’in sert kıyılarından Brezilya’nın yoğun bitki örtüsüne, Hollanda’nın düzlüklerinden Japonya’nın adalarına uzanan bu rota, sanatın doğrudan manzarayla ilişki kurduğu özel duraklara odaklanıyor.
Burada doğa sürecin canlı bir ortağı olarak karşımıza çıkıyor. Kimi yerlerde tarihsel bir park dokusu çağdaş müdahalelere kucak açıyor, kimi yerlerde ise bitki örtüsünün kendisi sergi mekânının ana karakterine dönüşüyor. Bazen tek bir anıtsal yerleştirme tüm vadiyi yeniden tanımlarken, bazen de onlarca sanatçı aynı arazi üzerinde yıllar süren diyaloğu sürdürüyor. Heykelden mimari dokunuşlara, kalıcı koleksiyonlardan arazi sanatına uzanan bu rota, sanatın kapalı alanların dışına çıktığında nasıl özgürleştiğini ve izleyiciyle olan mesafesini nasıl doğal bir biçimde erittiğini takip ediyor.
1. Vigeland Sculpture Park – Oslo, Norveç
Dünyanın en etkileyici açık hava mekanlarını bir araya getirdiğimiz seçkimizin ilk durağı Oslo’daki Vigeland Heykel Parkı. Gustav Vigeland’ın kırk yılı aşan emeğiyle şekillenen park, granit, bronz ve dövme demirden yapılmış iki yüzden fazla heykeli aynı mekânsal kurgu içinde buluşturyor. Parkın omurgasını oluşturan Köprü, Çeşme ve Monolit, insan bedenini merkeze alan güçlü bir dil etrafında birbirine bağlanıyor. Figürler yaşamın evrelerini, ilişkilerini ve çatışmalarını açık bir anlatımla yeşilliğin içinde konumlandırıyor. 1940’lı yıllarda büyük ölçüde tamamlanan bu bütünlük, modern heykel tarihinde eşi az görülen bir kamusal sanat projesi olarak güncelliğini koruyor.
2. Inhotim Institute – Brumadinho, Brezilya
Seçkimizin ikinci durağı, Brezilya’nın Minas Gerais eyaletinde, Brumadinho’nun kalbinde yükselen Inhotim Institute. Latin Amerika’nın en büyük açık hava sanat merkezlerinden biri olan bu platform, çağdaş sanatı vahşi bir tropikal peyzajla iç içe geçiriyor. 2004 yılında koleksiyoner Bernardo Paz tarafından temelleri atılan Inhotim, kısa sürede kamusal bir müze kimliğine bürünerek küresel sanat rotalarının vazgeçilmez bir parçası haline geldi. Chris Burden, Olafur Eliasson, Yayoi Kusam ve Tunga gibi isimlerin imzasını taşıyan yerleştirmeler, doğanın devinimini sanatın diliyle yeniden yorumluyor. Mimari ve botaniği bir “açık hava galerisi” formunda birleştiren enstitü, ziyaretçilerine alışılmışın dışında bir mekânsal deneyim sunuyor.
3. Kröller-Müller Museum – Otterlo, Hollanda
Hollanda’da Hoge Veluwe Ulusal Parkı’nın içinde yer alan Kröller-Müller Museum, sanat ile peyzaj arasındaki ilişkiyi erken dönemde kurumsallaştıran yapılardan biri. 1938’de Helene Kröller-Müller’in vizyoner koleksiyonuyla kapılarını açan müze, bugün dünyanın en kapsamlı Vincent van Gogh seçkilerinden birini barındırmasıyla tanınıyor. Ancak kurumun asıl büyüleyiciliği, 30 hektarlık orman dokusuna yayılan heykel bahçesinde gizli. Avrupa’nın en geniş açık hava koleksiyonlarından biri kabul edilen bu alanda; Auguste Rodin, Henry Moore ve Jean Dubuffet gibi ustaların yapıtları, çayırlıklar ve anıt ağaçlar arasında sergileniyor.
4. Yorkshire Sculpture Park – West Bretton, İngiltere
West Yorkshire’daki Bretton Hall arazisine yayılan Yorkshire Sculpture Park, 1977’den bu yana Birleşik Krallık’ta açık hava heykel sergilemesinin referans noktalarından biri kabul ediliyor. 18. yüzyıldan kalma peyzaj düzenlemeleri ve geyik parkı, çağdaş heykellerle aynı mekânsal kurguda varlık gösteriyor. Parkın programı, Henry Moore ve Barbara Hepworth gibi modern ustalardan günümüz sanatçılarına uzanan geniş bir yelpazeyi kapsıyor. Açık arazinin yanı sıra Longside Gallery ve yer altı galerileri gibi kapalı alanları da kullanan merkez, tarihsel mimariyi sanatla buluşturuyor.
5. Teshima Art Museum – Teshima, Japonya
Seto İç Denizi’ne bakan bir yamaca yerleşen Teshima Art Museum, tek bir yapıt üzerine kurgulanmış radikal mekânsal anlayışıyla dikkat çekiyor. Sanatçı Rei Naito’nun Matrix adlı çalışması için tasarlanan yapı, mimar Ryue Nishizawa tarafından inşa edilen devasa ve kolonsuz bir beton kabuktan oluşuyor. Yaklaşık 40’a 60 metrelik bir alanı örten bu ince strüktür, üzerindeki iki geniş oval açıklık aracılığıyla gökyüzünü ve mevsimsel döngülerine içeriden bir bakış sunuyor.
6. Frederik Meijer Gardens & Sculpture Park – Michigan, ABD
Michigan, Grand Rapids’te 158 dönümlük geniş bir araziye yayılan Frederik Meijer Gardens & Sculpture Park, botanik bahçe disiplini ile heykel parkı programını bütünleşik bir yapıda sunuyor. 1995 yılında kapılarını açan kurum, bugün ABD’nin Orta Batı bölgesinde peyzaj ve çağdaş sanat odaklı en önemli kültür alanlarından biri.
Sekiz dönümlük Japon bahçesi, tropikal konservatuvarı ve doğa yürüyüş rotaları; açık alandaki büyük ölçekli heykellerle eş zamanlı bir deneyim sunacak şekilde kurgulanmış. Modern ve çağdaş sanatın öncü isimlerine ait yapıtlar, hem dış mekânda hem de kapalı galerilerde sergilenerek izleyiciyle buluşuyor. Kalıcı koleksiyonunu düzenli olarak genişleten park, bahçe mimarisi ile heykel yerleşimini titiz bir planlama içinde ele alıyor.
7. Sculpture Park Cologne – Köln, Almanya
Ren Nehri kıyısında, Köln Hayvanat Bahçesi’nin hemen karşısında yer alan Sculpture Park Cologne, 1997 yılından bu yana çağdaş heykel sanatı için yaşayan bir platform sunuyor. Yerleşik bir koleksiyon yerine iki yılda bir yenilenen sergi programını benimseyen park, her yeni edisyonda farklı sanatçıları ve güncel üretimleri kamusal alana taşıyor. Yaklaşık 25.000 metrekarelik yeşil alan, asırlık ağaçların arasına yerleşen büyük ölçekli enstalasyonlara ev sahipliği yapıyor. Başlangıçta özel bir girişim olarak hayata geçirilen ve bugün vakıf yapısı altında yönetilen park, kentsel dokuyu sanat aracılığıyla yeniden tanımlıyor.
8. Gibbs Farm – Kaipara Harbour, Yeni Zelanda
Yeni Zelanda’nın Kaipara Limanı’na bakan tepelerinde, sanatın sınırlarını doğanın genişliğiyle yeniden tanımlayan Gibbs Farm, iş insanı Alan Gibbs’in 1990’ların başında şekillendirmeye başladığı bir vizyonun ürünü olarak bugün Güney Yarımküre’nin en çarpıcı açık hava yerleştirmelerine ev sahipliği yapıyor. Kurulduğu günden bu yana Richard Serra, Anish Kapoor, Neil Dawson ve Chris Booth gibi dünyaca ünlü isimler, bu özel coğrafya için devasa ölçekli eserler üretti. Buradaki yapıtların en önemli özelliği, müze ortamından getirilmek yerine doğrudan bu araziye özgü tasarlanıp inşa edilmiş olmaları. Bu sayede her biri, araziye özgü tepelerin eğimi ve gökyüzüyle kusursuz bir uyum içinde sergileniyor.
9. Sandretto Re Rebaudengo Art Park – Guarene, Piemonte, İtalya
İtalya’nın UNESCO mirası listesindeki bağlarıyla ünlü Piyemonte bölgesinde yer alan Sandretto Re Rebaudengo Art Park, çağdaş heykel sanatını tarihi bir yamaç peyzajında buluşturuyor. Meşe ağaçları ve fındıklıklar arasındaki bu park; Ludovica Carbotta, Carsten Höller, Paul Kneale ve Wilhelm Mundt gibi sanatçıların büyük ölçekli işlerine ev sahipliği yapıyor. Peyzaj mimarları tarafından tasarlanan parkın yerleşim planı, çevredeki bağların mozaik dokusuyla uyum sağlayarak ziyaretçilere doğal bir yürüyüş rotası sunuyor. 1995 yılında kurulan vakfın bir uzantısı olan bu alan, tam erişilebilirlik ilkesiyle sanatı herkese açık bir karşılaşma alanına dönüştürüyor.
10. Middelheim Museum – Antwerp, Belçika
Seçkimizin son açık hava sanat mekânı olan Antwerp’teki Middelheim Müzesi, 30 hektarlık geniş arazisiyle Avrupa’nın en köklü ve kapsamlı heykel parklarından biri. Yaklaşık 400 yapıta ev sahipliği yapan bu dev koleksiyonda; Auguste Rodin ve Alberto Giacometti gibi klasik ustaların yanı sıra Ai Weiwei ve Roman Signer gibi çağdaş isimlerin mekâna özgü projeleri yer alıyor.
